KAYNAK  OLARAK   GÖSTERİLEN  YAZIM  VE  ADRESİ.

 

      Brezilya,  kısa  vadeli  şok  önlemlerle   enflasyonu  kontrol  altına  alma  ve  bu  kontrolü   pisikolojik  olarakta  amacıyla  parasında Sıfır  Atma   yolunu  seçmiştir.  Buna  rağmen  enflasyonu  kontrol   altına  almayı  başaramamış  ve  kısa  sürede   sıfırları  hızla  artan  paradan  tekrar  tekrar   sıfır  atmıştır.  Brezilya'da  yaşanan  istikrarsızlık   karşısında,  IMF  başta  olmak  üzere,  uluslararası   finans  kuruluşları  Brezilya'ya  yardım  etmemiştir.   Böyle  bir  durumda,  sıkı  para  politikası   uygulamadan,  ekonomik  dengeleri  kurmadan  ve  ekonomik   yapıyı  kuvvetlendirmeden  paradan  sıfır  atılması,   hiperenflasyonu  beraberinde  getirmiş  ve  1988  Yılında   Brezilya,  yıllık  %1200  Enflasyonla  karşılaşmıştır.   (Simonsen,  1988:239.)  Bir  diğer  Latin  Amerika   ülkesi  Arjantintede  paradan  sıfır  atma   opereasyonları  başarısız  olmuştur.  Başarısızlığın   temel  nedeni,  Aryjantin'in  yarel  para  birimini   Dolara  endeksledikten  sonra  piyasalara  gereğinden   fazla  para  sürmesinden  kaynaklanmaktadır.  Böyle   bir  ortamda  ekonomide  ulusal  paraya  olan  güven   zedelenmiş  ve  aşırı  bir  şekilde  Dolara  yönelimle   karşılaşılmasına  neden  olunmuştur.  Bu da  Merkez   Bankasını  Dolar  ihtiyacını  karşılayamaz  hale   getirerek  bir  krizin  çıkmasına  neden  olmuştur.   (Özfidan,  2004:1.)

Yazının  Adresi:  http://www.sosyalbil.selcuk.edu.tr/sos_mak/makaleler%5CMehmet%20ALAG%C3%96Z%5C39-56.pdf

17.10.2003.

  LİRADAN  SIFIR  ATMANIN  TAM  ZAMANI.

        Bugünlerde  Merkez  Bankası  2005  Yılında  uygulamaya  konulmak  üzere  Türk  Lirasından  Sıfır  atılmasını  daha  önce olduğu  gibi  tekrar  gündeme  getirmiştir.  Bende  bu  konu  hakkında  düşüncelerimi  sizlere  aktarmada  yarar  gördüm.

       Dünyada  Sıfır  atma  uygulamalarına  bakacak  olursak,  yüksek  enflasyon  yaşayan  birçok  ülke  uygulanan  istikrar  programlarının  bir  parçası  olarak  para  birimlerini  yenilemiş  ve  paralarından  Sıfır  atmışlardır.  Gelişmiş  ülkelerden  Almanya  ve  Fransa  2.  Dünya  Savaşı  sonrasında  yaşanan  yüksek  enflasyon  nedeniyle  paralarından  Sıfır  atmışlar  ve  bunda da  başarılı  olmuşlardır.  Paradan  Sıfır  atma,  ençok  gelişmekte  olan  Latin  Amerika  ülkelerinde  görülmüştür.  Özellikle  Arjantin  ve  Brezilya  1970  lerden  sonra  birçok  kez  paralarından  sıfır  atma  operasyonu  gerçekleştirmişlerdir.  Arjantin  1990  da  ilan  ettiği  1  USD  -  1  Peso  kurunu  hala  uygulamaktadır.  Aynı  şekilde  1985  te  İsrail,  1996  da  Ukrayna,  1998  te  Rusya,  1999  Bulgaristan  Paralarından  Sıfır  atarak  yeni  para  birimlerini  ilan  etmişlerdir.

      Latin  Amerika  ülkelerinde  özellikle  Arjantinde  başarısız  paradan  Sıfır  atma  operasyonları  yaşanmıştır.  Bunun  nedeni  olarak  Arjantin,  yerel  Para  birimini  Dolara  endeksledikten  sonra,  önceleri  istikrarlı  para  politikaları  uygulamış  ve  başarılı  olmuştur.  Ancak,  daha  sonraları  istikrarlı  para  politikalarından  uzaklaşması  sonucu  bugünkü  durumuna  düşmüştür.  Bunun  ardında  Dolara  endekslenen  para  birimi,  nasılsa  Dolara  endekslendi  diye  piyasalara  gereğinden  fazla  para  sürülmesi,  yani  karşılıksız  para  basılması  yatmaktadır.  Bu  duruma  düşülmemesi  için,  karşılıksız  para  basarak  piyasalara  gereğinden  fazla  para  sürülmemesi,  yada  piyasalara  gereğinden  fazla  para  sürülmesiyle  birlikte  Pesonun  değer  kaybetmesine  olanak  sağlanması  gerekiyordu.  Ama,  böyle  yapılmadı.  Bunun  sonucu  Peso  yerine  aşırı  bir  şekilde  Dolara  yönelindi.  Merkez  Bankası  Dolar  ihtiyacını  karşılayamaz  hale  geldi  ve  kriz  yaşandı.  Bunun  için  Türk  Lirasının  yabancı  para  birimlerine  endekslenmesine  şiddetle  karşı  çıkmaktayım.

       Para  biriminden  sıfır  atma  yüksek  enflasyonu  önlemeye  yönelik  birçok  gelişmekte  olan  ülkelerde  uygulanmıştır.  Türkiye’de  bu  konu  şimdi  olduğu  gibi  bazı  dönemlerde  gündeme  gelmiştir.  Türkiye’de  Sıfır  atılması  tartışması  1983  te  dönemin  Maliye  Bakanı  Adnan  Başer  Kafaoğlu’nun  TL  den  3  Sıfır  atılması  önergesiyle  başlamıştır.  1994  ve  1996  da  TL  den  Sıfır  atılması  tartışmaları  gündeme  gelmiş  ancak  birçok  iktisatçının  “Sıfır  atma  uygulaması  için  enflasyonun  tek  haneli  rakamlara  inmesi  gerektiği.”  Hedefine  ulaşılamadığı  için  gerçekleştirmek  mümkün  olmamıştır. Kişisel  olarak  enflasyonun  tek  haneli  rakamlara  inmesinden çok  Merkez  Bankasının  uygulamış   olduğu  para  politikaları  ve  para  arzı  bana  göre  daha  önemlidir.

      Enflasyonun  yüksek  seyretmesinin  ardında  piyasalara  olması  gerekenden  fazla  para  sürülmesi  yatmaktadır.  Bunun  için  Merkez  Bankasının  tedavülde  bulundurduğu  banknot  miktarındaki  artışın  Yıllık  bazda  %  10  dan  fazla  olmaması  konusunda  kesin  bir  çerçeveye  oturtulması  için  hukuki  bir  düzenleme  yapılması  gerekmektedir.

      Türkiyede  istikrar  programının  bir  parçası  olarak  Sıfır  atmak  gereklidir.  Bir  para  biriminden  Sıfır  atmanın  istenen  olumlu  sunucu  verebilmesi,  ekonomik  ve  psikolojik  şartlara  ve  zamanına  bağlıdır.  Faizlerin  sağlıklı  ve  istikrarlı  bir  şekilde  aşağıya  düşüşünün  devam  etmesi,  Türk  Lirasının  başta  Amerikan  Doları  olmak  üzere  değerini istikrarlı  bir  şekilde  koruması,  Merkez  Bankasının  Dolar  rezervlerinin  fazla  olması,  siyasi  istikrarın  sürmesi,  paradan  sıfır  atılmasının  şartlarının  oluştuğunu  göstermektedir. 

      Hasta  bir  insanın  kalp,  tansiyon  ve  şekeri  normal  düzeye  çekildikten  sonra  ameliyatının  yapılmasında  olduğu  gibi  Türk  Lirasından  Sıfır  atılması  için  şartlar  oluşmuştur.  Bu  şartlardan  en  önemlisi,  merkez  bankası  son  yıllarda  yürütmüş  olduğu  başarılı  para  politikalarıdır.  Önümüzde  yerel  seçimler  vardır.  Popülist  politikalar  izlenmediği  ve  merkez  bankası  aynı  politikaları  sürdüğü  taktirde,  yapılacak  seçimler  sonrası  Türk  Lirasından  6  Sıfır atılmasının  yerinde  olacağını  düşünmekteyim.

     Türk  Lirasından  Sıfır  atılarak  yaklaşık  olarak  1  Dolar  -  1.5  TL  ya  eşitlendiği  taktirde  Bankalarda  Dolara  uygulanan  Yıllık  %3  Dolaylarındaki  faiz  ile  yenilenmiş  Türk  Lirasına  uygulanan  faiz  daha  rahat  bir  şekilde  kıyaslanmaya  başlanacak  ve  yeni  Liraya  uygulanacak  olan  faiz de  Dolara  uygulanan  faiz  seviyelerine  doğru  hızlı  bir  şekilde  düşüşe  geçecektir.  Böylece,  enflasyonun  çok  üstünde  seyreden  ve  bir  türlü düşürülemeyen  reel  faiz  oranlarıda  aşağıya  çekilmiş  olacaktır.

 

BAZI  PARASAL  GÖSTERGELER.

Yıl.

2001.

2002.

2003. T.

GSMH.(MilyonUSD.)

144.0.

181.7.

238.1.

GSMH Kişi Başına.(USD.)

2.101.

2.609.

3.366.

Enflasyon. (TEFE.)

88.6.

30.8.

16.5.

Enflasyon.(TÜFE.)

68.5.

29.7.

20.0.

Dış Borç.(MilyonUSD.)

113.806.

131.407.

138.260.

İç Borç.(MilyonUSD.)

84.886.

91.691.

119.439.

Emisyon Hacmi.(MilyonUSD.)

3.709.

4.706.

6.556.

Tedavüldeki Para.(Milyon USD.)

5.521.

6.511.

9.559.

Para Arzı. M1. (Milyon USD.)

7.708.

8.707.

11.783.

Para Arzı. M2Y. (Milyon USD.)

72.483.

81.488.

92.421.

        Kaynak:  HSBC  Yatırım.

M1  :  Bankalar  dışındaki  para  ile  vadesiz  mevduatlar  toplamıdır.

M2  :  M1 e  ek  olarak  mevduat  Bankalarının  vadeli  mevduatlarını  kapsar.

M2Y   :  M2 ye  ek  olarak  Türkiye’de   yerleşik   kişilerin  Döviz  tevdiat  hesapları.

Emisyon  Hacmi  :  Devletin yetkili kıldığı Banka  tarafından piyasaya sürülmüş toplam kağıt para miktarıdır.

Tedavül:  Sirkülasyon, para dolaşımı.

 

      Bazı  uzmanlar  “Nasılsa  2010  Yılında   Euroya  geçilecek.  5  Yıllık  bir  süre  için  para  üzerinde  operasyon  yapılması  anlamsızdır.”  Görüşünü  savunmaktadırlar.  Ancak,  her  şeyde  kademeli  bir  geçiş  dönemi vardır  ve   kademeli  geçiş  daha  sağlıklı  olmaktadır.  Ayrıca,  Avrupa  Birliğine  girmemize  kesin  gözle  bakılmamalı,  girilse  dahi  güçlü  bir  para  birimiyle  girilmesinin  avantajı  göz  ardı  edilmemelidir.

      Yeni  para  birimine  geçerken  yapılacak  teknik  ve  hukuki  hazırlıkların  ülkeye  ek  masraflar  yükleyeceği  bazı  uzmanlar  tarafından  aynı  şekilde  dile  getirilmektedir.  Bende  kendilerini,  hasta  bir  insanın  iyileşmesi  için  gerekli  ilaçlara  verilecek  parayı  gereksiz  bir  masraf,  külfet  gibi  gören  kişilere  benzettiğimi  söylemek  istiyorum.  Yeniliklere  açık  ve  girişimci  olmalıyız.  Herşeye  hayır  diyen  bir  zihniyetle  hiçbir  yere  varılamayacağını  ve  Atatürk’ün  göstermiş  olduğu  münhasır  medeniyetler  seviyesini  yakalayamayacağımızı  artık  öğrenmeliyiz.  Hiçbir  şey  yapmazsanız  hata  payınız  Sıfır  olur.  Yapılan  her  şeyde  hata  payı  vardır.  Önemli  olan  bunu  en  aza  indirmektir.  Bunun  için  konu,  ilgili  yerlerde  ve  kamuoyunda  tartışılmalı  ve  hata  payı  en  aza  indirilmelidir.

      Konuyla  ilgili  yapılması  gereken  teknik  ve  hukuki  değişikliklere  gelince,  teknik  ve  hukuki  hazırlıklar  yapılırken  konuyla  ilgili  olarak  ilgili  kişilerin  ve  akademisyenlerin  görüşlerine  başvurulmalı,  daha  sonra  gerekli  değişikliklere  gidilmelidir.  Ayrıca,  Liradan  Sıfır  atılmasıyla  oluşabilecek   enflasyonist  baskının  giderilmesi  için  belli  bir  süre,  ürünlerde  eski  ve  yeni  para  birimleri  ile  fiyat  gösteren  etiketler  kullanılmalıdır.

     Genel  olarak  baktığımızda  1  Milyon  Dolar  ile  1  Milyon  Liranın  Matematiksel  olarak  aynı  olmasına  karşın,  alım  gücü  olarak  aralarında  bulunan  büyük  bir  uçurum  olduğunu  görmekteyiz  ve  kıyaslama  yapmakta  güçlük  çekmekteyiz.  Liradan  6  Sıfır  atılmasıyla  anlam  karışıklığına  neden  olan  bu  uçurum  giderilmiş  olacaktır.  İşlemler  sadeleşecek  ve  hızlı  bir  şekilde  yapılacaktır.  Kısaca  Türk  Lirasının  üzerindeki  bol  Sıfırlı  kambur  gitmiş  olacaktır.

     Türk  Lirasının  Amerikan  Doları karşısında  iyi  bir  performans  sergilediği  şu  günlerde  Liradan  Sıfır  atılması,  Liranın  Dolar  ve  diğer  yabancı  para  birimleri  karşısında  sağladığı  bu  değerin  istikrarlı  bir  şekilde  kalıcı  olmasını  sağlayacaktır.

     Ayrıca,  yeni  para  birimine  verilecek  ad  çok  önemlidir  ve  bu  konu  kamuoyunda  tartışılmalıdır.  Bana  göre,  psikolojik  etkisi de  göz  önüne  alınarak  yeni  para  birimine  Türk  Doları  adının  verilmesi  yararlı  olacaktır.

SAYGILARIMLA.

 

Hasan Yaşar Özfidan.

 

Ekonomist - Bilgisayar Programcısı.

ANA SAYFA